اصول روزنامه نگاری (بخش دوم)
سرفصل درس «روزنامهنگاري و بازنگري روزنامهنگاري معاصر»
الف – نقش رسانهها
«نقش روزنامهنگاري توسعه» در جهان سوم
- روزنامهنگاري توسعه عبارتست از كاربرد وسائل ارتباط جمعي و تكنولوژيهاي ارتباطي (روزنامه، راديو، تلويزيون) به منظور دست يافتن به هدفهاي توسعه ملي در زمينههاي مهمي همچون (كشاورزي و صنعت، سوادآموزي و آموزش،بهداشت و تنظيم خانواده و مقابله با آلودگي محيط زيست)
- - كارگزاران ارتباطي و روزنامهنگاران بايد با آگاهي از نقش حساس خود در زمينه توسعه، بدانند كه بايستي در آمادهسازي پيامهاي ارتباطي ارتباطي و بيش از همه (خبرها، گزارشها، مقالهها و تفسيرهاي) مربوط به زمينههاي مختلف توسعه ملي را به گونهاي تهيه و تدوين كنند كه مخاطبان وسيع كشورهايشان را تحت تأثير قرار داده و علاقه آنان را به مشاركت و همكاري در پيشبرد برنامههاي توسعه جلب كنند.
- «ارتباطات و توسعه» و «توسعه و ارتباطات» لازم و ملزوم يكديگر هستند، چون وسائل ارتباطي موقعي ميتوانند نقش توسعه بخشي خود را به درستي ايفا كنند كه از سوي كارگزاران و بويژه روزنامهنگاران بكار گرفته شوند و پيامهاي مطلوب و منطبق با هدفهاي توسعه ملي يك كشور را به مخاطبان برسانند.
- براي كاربرد مطلوب اينگونه برنامههاي ملي «ارتباطات توسعه» بخش بايستي همراه با تدارك و توسعه و پيشرفت تجهيزات فني و وسايل ارتباطي بايد امكانات تربيت نيروي انساني و كادر مديريت مورد لزوم آنها نيز فراهم شوند. لذا در راه رسيدن به اين مقصود براي آنكه «توسعه ارتباطات»در مسير خدمت به «ارتباطات توسعه» قرار گيرد، ارزيابي مداوم عملكردهاي وسايل ارتباط جمعي در جهت راهيابي به عملكردهاي مطلوب آنها ضروري است، به همين لحاظ در سالهاي اخير در بسياري از كشورهاي درحال توسعه كه به پيشبرد «روزنامهنگاري توسعه» پرداخته است يكياز «كميسيونهاي» زير درباره نقش ارتباطاتدرتوسعهوتحققبرنامههاي توسعهاي دركشورهاي جهان سوم گزارش تهيه كرده :
- كميسيون بينالمللي مطالعه درباره ارتباطات مك برايد بنام گزارش يك جهان و چندين صدا
يكي از سازمانهاي بينالمللي كه نقش موثري در شكل گيري سياستگذاريهاي بينالمللي درباره توسعه داشته سازمان ملل يونسكو ميباشد.
مهمترين «وظايف رسانههاي خبري»
- از مهمترين وظايف رسانههاي خبري (بويژه روزنامه) اطلاعرساني، هوشيارسازي و گسترش دانش و اطلاعات مخاطبان در زمينههايي است كه امكان دسترسي و تجربه مستقيم از رويدادها و موضوعهاي مختلف براي آنها فراهم نباشد.
- يكي از مفاهيم مهم كه در سالهاي مطرح است، مفهوم «شكلگيري واقعيتهاي اجتماعي» ميباشد كه به عنوان يكي از آثار اجتماعي پيامهاي ارتباطي مورد بررسي پژوهشگران قرار گرفته است.
- امروزه سوال اين نيست كه وسايل ارتباط جمعي چگونه بر نگرشها، اعتقادات، باورها و رفتارهاي مخاطبان تأثير ميگذارند – بلكه سوال اين است كه رسانهها چه كمكي به تبيين و برداشت مخاطبان از محيط اطراف خود ميكنند و چگونه ميتوانند مشاركت آنان را در برنامههاي توسعه جلب كنند. –
- براساس اين وظايف رسانهها بايد در زمينه تأثيرگذاري اخبار و اطلاعاتشان بر نگرش مخاطبان با تأكيد بر برجستگي انتخابي خود بر ارزشها، هنجارها و رويدادهاي گوناگون سعي كنند به شكلگيري ادراكات جديد و ايجاد انگيزه براي مشاركت همگاني در ميان افكار عمومي كمك كنند.
چهار اصل مهمي را كه همه پژوهشگران ارتباطي در زمينه «رسالت و وظايف ارتباط جمعي» به آن اشاره كرده و درباره آن اتفاق نظر دارند :
|
اهداف پيامدهندگان |
اهداف پيامگيرندگان |
|
1- اطلاع و آگاهي |
1- آگاهي از تهديدها و فرصتها، شناخت محيط اطراف |
|
|
، شناخت واقعيتها، دستيابي به تصميمگيري |
|
2- آموزش |
2- كسب مهارتها و دانش لازم براي انجام وظيفه در جامعه، يادگيري ارزشها، رفتارها و نقشهاي مناسب براي پذيرش در جامعه |
|
3- ترغيب و اقناع |
3- رسيدن به تصميمگيري، انطباق ارزشها، رفتار و نقشهاي قابل پذيرش در جامعه |
|
4- تفريح و سرگرمي |
4- لذت بردن،استراحت و سرگرمي، گريز از مسائل روز |
ب) مقايسه سه رسانه (روزنامه، راديو، تلويزيون) و اهداف پيامدهندگان و پيامگيران نشان ميدهد كه وظايف رسانهها در تأمين نيازهاي مخاطبان يكسان نيست.
مهمترين «نقشهاي رسانههاي خبري»
1- تهيه و تنظيم و ارائه خبرها و گزارشهاي صحيح درباره وقايع مهم كشور و جهان
2- حمايت از حكومت قانون و نظارت بر اجراي درست و دقيق قوانين
3- ايجاد محيط مناسب براي برخورد عقايد گوناگون
4- فراهم كردن زمينه آموزش مداوم براي بزرگسالان
5- كمك به رشد فكري و فرهنگي جامعه
6- فراهم كردن سرگرميهاي آموزنده
7- ايجاد روحيه مشاركت و همكاري با برنامههاي توسعه بخش
ب) جايگاه، رسالت و مسئوليت اجتماعي روزنامهنگار
انواع «شيوههاي روزنامهنگاري» در شصت سال اخير كه مورد توجه روزنامهنگاران و پژوهشگران ارتباطي ميباشد :
الف) روزنامه نگاري عيني (آزادي بيان)
ب) روزنامهنگاري تشريحي
ج) روزنامهنگاري تحقيقي (افشاگرانه)
د) روزنامهنگاري توسعه
مشخصه و ويژگيهاي « روزنامهنگاري عيني »
- شكلگيري روزنامهنگاري عيني را به نگرشي كه در قرن 19 نسبت به مفهوم «آزادي بيان» مورد نظر بود، مرتبط ميدانند و خبرگزاريها را از پيشگامان اين نوع روزنامهنگاري ميدانند – البته «عينيت مطلق» با توجه به شيوههاي و سبكهاي انتخاب و گزينش اخبار كه در فرآيند انتقال اخبار وجود دارد به طول كامل ممكن نيست و لذا روزنامهنگاران از «عينيت نسبي» سخن ميگويند.
- در اين نوع روزنامهنگاري بر ضرورت جدايي روزنامهنگار و واقعه يا مووضع مورد گزارش تأكيد ميشود – از مهمترين شاخصهاي اين نوع روزنامهنگاري تأثيرندادن احساسات و پيشداوريها و تمايلات و علاقههاي شخصي و رعايت بيطرفي كامل در كسب و انتشار اخبار از اصول آن است.
- حقيقت جويي و صحت گرايي، استقلال و بيطرفي و همچنين احترام به حيثيت فردي و نيز احساس مسئوليت در برابر مصالح عمومي از جمله مهمترين اصول حرفهاي روزنامهنگاري عيني شناخته ميشود.
مشخصه و ويژگيهاي « روزنامهنگاري تشريحي»
- اين نوع روزنامهنگاري زماني ظهور يافت كه روزنامهنگاري عيني قادر نبود موضوعات، مسائل و مشكلات مهم جامعه را براي مردم تبيين كند – گزارش مسئولان جامعه در بسياري از مواقع گويا نبود بلكه گمراه كننده نيز بود.
- رشد روزنامهنگاري تشريحي در زمان جنگ جهاني اول آغاز شد، زماني كه خبرنگاران نه تنها گزارشهايي از جنگ ميدادند، بلكه به تشريح حقايق نيز ميپرداختند – اين نوع روزنامهنگاري در اوايل دهه 30 ميلادي ميان مطبوعات گسترش يافت و براساس آن بسياري از روزنامهنگاران اجازه تشريح و تفسير رويدادها را بدست آوردند.
- تحقيقات نشان داده روزنامهنگاران امروزه ادغامي از سبك «روزنامهنگاري عيني – تشريحي» را به هر يك از اين دو سبك ترجيح داده زيرا خوانندگان نه تنها تمايل به آگاهي از رويدادها دارند، بلكه مايلند حقايق ارائه شده براي آنان تشريح و تبيين شود.
تعريف «كورتيس مك دوگال» از شيوه «گزارشگري تشريحي»
- روزنامهنگاري سنتي در زماني كه ميكشود عيني باشد، در آن مقداري «تشريح نهفته» است.
- از ويژگيهاي روزنامهنگاري تشريحي ارائه سابقه رويداد، تشريح و تجزيه و تحليل رويدادها – در اين شيوه، روزنامهنگار خواننده را به «پشت صحنه» رويداد ميبرد و رويداد را به چارچوب ذهني و تجربيات او مرتبط ميسازد.
- مك دوگال معتقد است در اين نوع روزنامهنگاري بايد از «سطح» به «درون»برود و عمق مسائل و رويدادها را بكاود.
مشخصه و ويژگيهاي « روزنامهنگاري تحقيقي»
- اين شيوه روزنامهنگاري در گذشته به نام «افشاگري افتضاحات» موسوم بوده و از اوائل دهه 1970 مورد توجه قرار گرفت.
- در اين شيوه روزنامهنگار به كند و كاو مسايل سياسي و اجتماعي ميپردازد و ماهيت نهان آنها را فاش ميسازد.
- گزارشگري در اين شيوه محدود به رفتارهاي سوء دولتمردان نيست، بلكه عملكرد نهادها
- موسسات شركتها و سازمانهاي مختلفي كه در جامعه فعاليت ميكنند مورد تحقيق و بررسي قرار ميگرند.
- تهيه گزارشهاي تحقيقي نياز به زمان طولاني، مطالعه و تحقيق بسيار زياد دارد – اين شيوه در حالي كه جنبههاي عيني و تشريحي ا در بر دارد،به رابطه ميان رويدادها و فرآيندها نيز توجه خاصي دارد.
- مطالب مربوط به رشد و پيشرفتهاي اقتصادي و اجتماعي.
- مشخصه و ويژگيهاي «روزنامهنگاري توسعه»
- زمان ظهور « روزنامهنگاري توسعه» و «اخبار توسعه»دقيقاً روشن نيست ولي ميتوان ريشههاي آن را به برنامههاي توسعه در فيليپين در اواسط دهه 60 دانست – دراين دوره به روزنامهنگاران فيليپيني توصيه شد كه در نحوه ارائه گزارشهاي توسعه، به خصوص موضوعات اقتصادي تجديدنظر كنند.
- نظريه پردازان معتقدند : انتشار مطالبي درباره بيسوادي يا باسوادي در كشورها«خبر توسعه» نيست، ولي تأسيس يك مركز آموزشي براي مبارزه با بيسوادي خبر توسعه است يا مطلبي درباره كشف علمي درصورتي خبر توسعه شناخته ميشود كه به صورت بالقوه به بهبود وضع اجتماعي مردم كمك كند.
- برخي تركيبي از « روزنامهنگاري عيني – تحقيقي – انتقادي – تشريحي» را به اختصار روزنامهنگاري توسعه ميدانند، امروزه در خبر نويسي توسعه روزنامهها بايد علاوه بر گزارش ساخت يك سد يا جاده به تجزيه و تحليل اين رويداد نيز بپردازد.
- تعاريف و تفسير «شرام» و «اتوود» از «روزنامهنگاري توسعه»
- اين دو معتقدند : شكست فعاليتها و برنامههاي اقتصادي و اجتماعي نيز جزء خبرهاي توسعه است.
- پژوهشگران ارتباطات خبرهاي توسعه را محدود به خبرهاي به اصطلاح «مثبت» اقتصادي و اجتماعي، صنعتي فرهنگي و غيره نميدانند و معتقدند خبرهاي به اصطلاح «منفي»در زمينههاي گوناگون، يعني گزارش شكست و ناكامي فعاليتها و برنامههاي اقتصادي، اجتماعي نيز جزء خبرهاي توسعه است.
- خبرهاي توسعه «خبرهاي تشريفاتي» يا بولتنهاي روابط عمومي سازمانهاي دولتي و غيردولتي نيست.
«معيارهاي انتخاب اخبار توسعه» از ديدگاه پيشگامان روزنامهنگاري توسعه
1- تأكيد بر فرايندها
2- نگاه انتقادي به برنامهها
3- تأكيد بر نيازهاي مردم
4- ارائه سابقه موضوعها و طرحها
5- پيشبيني نيازهاي آينده
6- تأثير برنامهها بر مردم
7- مقايسه فرايند توسعه در ساير مكانها
8- مقايسه طرح اوليه و اجراءشده
9- بررسي ادعاي موفقيت برنامهها
10- نيازهاي مردم
«ويژگيهاي 10 گانه خبرهاي توسعه»
1- روزنامهنگاري توسعه بر مردم و نيازهاي آنان تأكيد دارد.
2- روزنامهنگاري توسعه الزاماً گزارش مثبت از رويدادها نيست.
3- روزنامهنگاري توسعه فقط به موضوعهاي اقتصادي توجه ندارد.
4- روزنامهنگاري توسعه يك روزنامهنگاري تحقيقي است.
5- روزنامهنگاري توسعه يك روزنامهنگاري انتقادي است.
6- روزنامهنگاري توسعه يك روزنامهنگاري تشريحي است.
7- روزنامهنگاري توسعه يك روزنامهنگاري عيني گرا است.
8- روزنامهنگاري توسعه توجيه كننده برنامهها و سياستهاي دولت حاكم نيست.
9- روزنامهنگاري توسعه توجه بيشتري به فرايندها دارد و موضوع مدار است.
10- روزنامهنگاري توسعه بر عناصر خبري خاصي استوار است.
« مهمترين عناصر و ارزشهاي خبري» كه «اخبار توسعه» براساس آن تهيه و تنظيم ميشود :
- روزنامهنگاري توسعه علاوه بر توجه به چهار عنصر خبر (كه؟ چه؟ كجا؟ كي؟) به عناصر «چرا» و «چگونه» نيز توجه خاصي دارد.
- در بين ارزشهاي خبري، اهميت ارزش «دربرگيري» از اهميت ارزش «شهرت» بيشتر است – همچنين ارزش خبري «برخورد» نيز قابل توجه است.
كاملترين تعاريف « روزنامهنگاري توسعه» :
- برخي تركيبي از « روزنامهنگاري عيني – تحقيقي – انتقادي – تشريحي» را به اختصار روزنامهنگاري توسعه ميدانند.
- روزنامهنگاري توسعه يعني استفاده از تمام مهارتها و فنون روزنامهنگاري به صورتي كه مخاطبان نه تنها از وقوع رويداد توسعه آگاهي مييابند، بلكه از علت، چگونگي و نحوه اجراي برنامهها نيز برخوردار ميشوند.
- لازمه ظهور، بروز و پيشرفت روزنامهنگاري توسعه علاوه بر داشتن استقلال حرفهاي، آگاهي، تخصص و مهارتهاي گوناگون حرفه روزنامهنگاري است.
